Ý Thức Có Nằm Ngoài Bộ Não Không?
Ghi chú của Chương: Theo thuyết phiếm thần thì ý thức ngoài não có vẻ mờ nhạt, chỉ le lói trong từng hạt vật chất. Nhưng tôi tin xa hơn thế: không chỉ có ý thức ngoài bộ não, mà đó là dạng ý thức có sức mạnh, có thể tác động lên vật chất. Phương Đông có nhiều điều huyền bí chỉ hiểu được khi ta chấp nhận ý thức tồn tại ngoài não. Ai có trải nghiệm thú vị về xem bói, gọi hồn thì để lại bình luận chia sẻ nhé. Dưới đây là bài nói của triết gia Philip Goff.
Ngay lúc này bạn đang có trải nghiệm: nghe một giọng nói, thấy căn phòng, cảm nhận chiếc ghế dưới người. Các triết gia gọi đó là ý thức. Vài chục năm qua khoa học hiểu về bộ não tiến rất xa, nhưng vẫn chưa có nổi một khởi đầu cho lời giải: bộ não tạo ra ý thức bằng cách nào. Đó là một trong những bí ẩn sâu nhất của khoa học hiện nay.
Hai lối giải thích cũ, cả hai đều hụt
Goff kể, hồi ông học triết, người ta chỉ đưa ra hai lựa chọn: hoặc ý thức là thứ siêu nhiên bí ẩn, hoặc ý thức chỉ là tín hiệu điện hóa của não. Ông thấy cả hai đều có lỗi nghiêm trọng, thất vọng đến mức bỏ hẳn học thuật một thời gian.
Lối cũ nhất là thuyết nhị nguyên: ý thức nằm trong một linh hồn phi vật chất, tách khỏi cơ thể, điều khiển bộ não như phi công điều khiển drone. Vấn đề: nếu vậy phải quan sát được tín hiệu từ linh hồn đi vào não. Khoa học không thấy điều đó. Mọi thứ xảy ra trong não đều có nguyên nhân vật lý ngay trong não.
Vì sao khoa học bỏ quên ý thức
Năm 1623, Galileo tuyên bố toán học là ngôn ngữ của khoa học mới. Từ đó khoa học mô tả thế giới bằng phương trình, tức chỉ nắm được cái đo đếm được. Nhưng trải nghiệm ý thức gồm những phẩm chất: mùi cà phê, vị bạc hà, màu đỏ của hoàng hôn. Không phương trình nào ghi lại được cái màu đỏ bạn thấy khi ngắm mặt trời lặn. Galileo xử lý bằng cách đẩy ý thức ra khỏi vật chất, nhét vào linh hồn. Khoa học hiện đại được xây trên sự tách đôi đó: chuyện định lượng của vật lý, và chuyện định tính của ý thức.
Russell và Eddington: vật lý không nói vật chất là gì
Năm 1927 đến 1928, triết gia Bertrand Russell và nhà khoa học Arthur Eddington (người đầu tiên xác nhận thực nghiệm thuyết tương đối của Einstein) đưa ra một lối nghĩ mới. Điểm mấu chốt: vật lý chỉ cho ta biết vật chất làm gì, chứ không nói nó là gì. Hạt có khối lượng, có điện tích, nhưng các thuộc tính đó đều được định nghĩa qua hành vi: hút, đẩy, kháng lại gia tốc.
Goff ví với quân cờ vua. Khi chơi, bạn quan tâm quân cờ làm được gì, đi nước nào, ăn quân nào. Nhưng người sưu tầm bộ cờ cao cấp thì quan tâm quân cờ làm bằng gì: vàng, bạc, hay nhựa. Cái làm bằng gì đó, các triết gia gọi là bản chất nội tại. Về bản chất nội tại của một electron, vật lý không có gì để nói. Ngay cuối cuốn Lược sử thời gian, Stephen Hawking cũng viết: một lý thuyết cuối cùng của vật lý vẫn chỉ là tập hợp quy tắc và phương trình, không cho biết cái gì thổi hồn vào phương trình để tạo ra một vũ trụ.
Giả thuyết phiếm thần
Russell và Eddington ghép hai lỗ hổng lại: khoa học bỏ qua phẩm chất của trải nghiệm, và khoa học bỏ qua bản chất nội tại của vật chất. Có lẽ hai cái đó là một. Có lẽ chính ý thức là thứ thổi hồn vào phương trình.
Không ai nói electron có ý thức như người. Làm người là trải nghiệm phong phú, có cảm xúc sâu và suy nghĩ tinh vi. Làm một con cừu thì đơn giản hơn. Con ốc sên còn đơn giản hơn nữa. Càng xuống các dạng sống thấp, trải nghiệm càng đơn giản. Có thể nó kéo dài tới tận các hạt cơ bản, với electron và quark có một dạng trải nghiệm cực kỳ sơ khai, tương ứng với bản chất cực kỳ đơn giản của chúng. Quan điểm này gọi là thuyết phiếm thần: mọi vật chất, từ hạt cơ bản đến bộ não người, đều có trải nghiệm ý thức ở mức độ nào đó.
Nó có hợp với khoa học không
Goff lập luận: có. Vật lý chỉ mô tả vật chất làm gì, để trống chỗ là gì. Thuyết phiếm thần lấp vào chỗ trống đó, bổ sung chứ không mâu thuẫn. Và theo kiểu loại trừ của Sherlock Holmes: thuyết nhị nguyên không giải thích được dữ liệu thần kinh học (không có dấu vết linh hồn), khoa học thuần định lượng không giải thích được các phẩm chất của trải nghiệm. Cái còn lại, dù khó tin, có thể là câu trả lời.
Cuộc cách mạng Copernicus thứ hai
Thời trước Copernicus, người ta tin Trái Đất là trung tâm vũ trụ rồi cố nhét mọi bằng chứng cho khớp niềm tin đó. Goff cho rằng với ý thức, ta đang ở tình huống y hệt: tin rằng cách làm khoa học hiện tại phải đúng, rồi ép bằng chứng cho vừa. Lần một, con người từ bỏ vị trí trung tâm vũ trụ. Lần hai, ta từ bỏ ý tưởng rằng ý thức con người là một phép màu độc nhất; nó chỉ là dạng tiến hóa cao của thứ có mặt khắp vũ trụ.
Với ông, đây không chỉ là câu đố trí tuệ. Ý thức là gốc rễ của bản sắc con người, là nguồn của mọi thứ thật sự quan trọng trong đời. Thế giới quan khoa học chính thống lại nói những phẩm chất đó không thật sự tồn tại, gây một cảm giác xa lạ. Thuyết phiếm thần vẽ một vũ trụ mà con người có chỗ đứng: những sinh vật có ý thức trong một vũ trụ có ý thức.
Theo Philip Goff, TEDx.
