25 Năm Code Trong Big Tech, Và Cái Giá Tôi Chỉ Thấy Khi Bị Sa Thải
Xin chào. Tôi là một kỹ sư phần mềm, một người làm công nghệ ở tuổi giữa 40, từng làm cho các tập đoàn công nghệ lớn. Hay nói cho đúng là đã từng. Tôi bị sa thải khỏi Big Tech khoảng hai tuần trước.
Cú sốc đó làm tôi bối rối, hoang mang, nhưng cũng có chút háo hức. Đây là lần đầu tôi bị sa thải trong suốt 25 năm làm nghề.
Bắt đầu từ đâu đây. Tôi làm quen với công nghệ, viết mã, lắp ráp máy tính, từ hồi cấp ba. Lên đại học thì đã đi làm, không chỉ thực tập mà còn nhận mấy hợp đồng nhỏ, viết đoạn mã ngắn, làm ứng dụng Visual Basic, đại loại vậy.
Tốt nghiệp xong tôi đi làm tư vấn cho nhiều công ty truyền thông kỹ thuật số, và đó là những năm tháng thật sự tuyệt vời. Tôi được học ngôn ngữ và framework mới liên tục, thế giới lúc đó như không có giới hạn. Tôi thuộc mẫu người mà bạn hay thấy trong hiệu sách, ngồi đọc mấy cuốn kỹ thuật của O'Reilly, học hết nền tảng này tới framework kia. Tôi làm nghề rất chăm, dốc hết sức để học được nhiều nhất và làm tốt nhất phần việc của mình.
Có giai đoạn tôi giỏi phần mềm thật sự. Tôi thấy mình mạnh về nó, tưởng như muốn xây gì cũng xây được. Giỏi tới mức đầu sự nghiệp, công ty cử riêng tôi đi thi hackathon. Cuộc nào tôi hoặc đội tôi cũng đều đặn nằm trong top 3.
Cảm giác đó tuyệt lắm. Tôi lao vào công nghệ: ngôn ngữ, framework, mẫu thiết kế, hạ tầng máy tính, và tất cả những chi tiết hay ho quanh nó.
Rồi cú sốc lớn đầu đời làm nghề của tôi là khủng hoảng tài chính 2008. Đợt đó tôi chứng kiến nhiều đồng nghiệp lớn tuổi hơn bị mất việc. Nhìn cảnh đó thật sự đau lòng. Có người tôi rất kính trọng, một người thầy của tôi, đã bật khóc nức nở vì mất vị trí ở công ty, không lo được cho gia đình. Chuyện đó khó chấp nhận với bất kỳ ai.
Chính giai đoạn 2008–2009 đó, tôi biết tới khái niệm “tự do tài chính”. Có cuốn sách tên Your Money or Your Life (Tiền Hay Mạng Sống). Nó dạy tôi một điều: có một thứ gọi là “năng lượng sống”, và về bản chất mình đang đổi cuộc đời mình lấy tiền. Từ đó tư duy tôi ngả sang hướng sống tiết kiệm hơn, sống dưới mức thu nhập, để dành được nhiều hơn, rồi đem đầu tư. Cuối cùng dùng khoản tích lũy đó mua lại sự tự do, tự do về thời gian, khỏi phải đi làm thuê cho các tập đoàn.
Đó là một bước ngoặt, và nó đổi luôn cách gia đình tôi sống. Chúng tôi tiết kiệm hơn hẳn, sống dưới mức thu nhập.
Theo thời gian, sự nghiệp tôi đi lên. Từ lập trình viên thành trưởng nhóm kỹ thuật, rồi kiến trúc sư phần mềm, thiết kế các nền tảng ở cấp cao hơn. Cuối cùng lộ trình đó đưa tôi lên vị trí lãnh đạo trong tổ chức. Trong 25 năm đó tôi cũng chuyển việc vài lần, nhưng rốt cuộc lên tới vị trí lãnh đạo kỹ thuật cấp cao.
Nghề công nghệ cho tôi rất nhiều. Được học đủ thứ, được làm với công nghệ tiên tiến nhất. Được đi khắp thế giới: Bắc Mỹ, châu Âu, Ấn Độ. Được sáng tạo, tôi có những bằng sáng chế đứng tên mình.
Và điều tuyệt nhất của ngành này có lẽ là con người. Tôi khen không hết lời về những người từng làm cùng suốt mấy thập kỷ qua. Đa số họ cực kỳ thông minh, giỏi, kỷ luật. Cái tinh thần đồng đội, cùng nhau hướng về một mục tiêu chung để làm ra những thứ kỳ diệu, tôi được thấy gần như suốt cả sự nghiệp. Tất nhiên chỗ nào cũng có vài con sâu làm rầu nồi canh, nhưng nhìn chung, con người là một trong những thứ hay nhất khi làm nghề kỹ sư.
À, còn một điều nữa: tiền trong ngành này rất tốt. Gần như suốt sự nghiệp, tôi hưởng lương sáu chữ số, một mức đàng hoàng, dễ sống.
Khoảng 7 năm trước, tôi từ tư vấn chuyển sang một công ty Big Tech. Cú chuyển đó mở ra một “vòi tiền” khổng lồ, những khoản trả điên rồ. Kiểu cổ phiếu thưởng bị ràng buộc, nhận dần theo thời hạn rồi thành nhiều tiền hơn nữa. Số tiền tôi nhận nhiều tới mức vô lý.
Nhưng tôi cố giữ bài học từ 2008–2009. Suốt thời gian đó tôi không ngừng tiết kiệm và đầu tư, luôn cố cho gia đình sống dưới mức thu nhập.
Mà qua nhiều năm, làm công nghệ cũng có những mặt tối rõ rệt với tôi.
Đây là ngành rất khắc nghiệt. Tôi phải làm nhiều giờ liền. Vì tính chất toàn cầu, đội ngũ rải rác khắp nơi, ở các nước khác nhau, nên giờ làm không chỉ dài mà còn rơi vào khung giờ oái ăm: dậy từ rất sớm, làm tới rất khuya.
Công nghệ chuyển động nhanh. Liên tục có ngôn ngữ mới, framework mới, mô hình mới. Muốn không tụt lại thì phải học không ngừng. Hồi đầu sự nghiệp việc học đó rất dễ với tôi. Nhưng chắc chắn khoảng 5 năm trở lại đây, tôi thấy mình chậm đi. Học khó hơn. Ở tuổi giữa 40, phải mất một thời gian mới học được cái mới. Vẫn làm được, nhưng lâu hơn.
Toàn bộ thời gian đó đổ vào công việc. Vậy mà qua nhiều năm, tôi nhận ra cái mình đang xây không thật sự có nhiều ý nghĩa. Như thể chúng tôi cứ giải đi giải lại cùng một bài toán, và giải pháp tôi góp phần tạo ra chưa bao giờ thật sự có ích cho cái gì cả. Nó không giải quyết vấn đề lớn nào của thế giới, không làm thế giới thành nơi tốt hơn để sống.
Giống như mình dồn hết thời gian, sức lực, tâm huyết để xây mọi thứ, mà nó chẳng tạo ra khác biệt nào. Đó là một mặt tối thật sự của ngành.
Rồi tất cả thời gian đó, tôi dồn hết vào làm việc. Đó là khoảng thời gian bị lấy đi khỏi những phần khác của cuộc sống: gia đình, vợ và các con. Nhiều năm liền, mỗi tối ngày thường tôi chỉ có khoảng một tiếng với các con. Vỏn vẹn một tiếng để ở bên tụi nhỏ, đọc sách cho nghe, chúc ngủ ngon. Còn lại là làm việc, lên kế hoạch, họp, di chuyển.
Tôi với thằng con trai có một trò rất thích làm chung là đi dã ngoại. Có khi cắm trại, có khi đi câu cá chỗ này chỗ kia. Rồi tôi tự nghĩ: chao ôi, con mình sắp thành người lớn tới nơi rồi. Nó đang tuổi thiếu niên. Chỉ còn vài năm nữa nó trưởng thành hẳn, tới lúc đó có khi nó không còn muốn đi chơi với tôi nữa.
Nghĩ tới đó thấy khắc nghiệt thật. Rằng cái khoảng thời gian quý giá bên gia đình lại đang bị đem đi xây những thứ mà đặt vào bức tranh lớn, có khi chẳng có ý nghĩa gì.
Nhắc tới thời gian. Vài năm trước tôi có một đồng nghiệp rất tốt. Anh thông minh xuất chúng, một kỹ sư giỏi, làm việc cũng rất chăm. Đúng quãng này trong năm, ngay trước Giáng sinh, có một dự án chuyển đổi số lớn mà cả hai cùng làm. Người này, cứ gọi là Jay đi, Jay nói với tôi anh có một đứa con và rất mong tới kỳ nghỉ để được chơi với con. Rằng cuối cùng trong kỳ nghỉ Giáng sinh anh sẽ có chút thời gian chất lượng bên con.
Và bạn biết chuyện gì xảy ra không?
Chúng tôi làm cật lực, thức trắng đêm. Rồi Jay đổ bệnh. Một vấn đề về tim. Anh là người đàn ông ở tuổi cuối 40. Một ngày nọ anh không tới làm. Chúng tôi nghe tin anh phải nhập viện. Một tuần sau, Jay mất.
Công ty lúc đó đối xử với anh rất tốt. Ban lãnh đạo dành những lời tốt đẹp, có một phút mặc niệm, mọi thứ đều chu đáo. Nhưng rồi khoảng một tháng sau, tôi nhận ra: như thể người đàn ông đó chưa từng tồn tại. Anh bị quên hẳn ở chỗ làm. Như chưa từng ở đó.
Cay đắng lắm.
Một chuyện khác làm tôi trăn trở xảy ra hồi đầu năm nay. Vợ tôi gặp biến cố sức khỏe, và từ đó cô ấy thành người khuyết tật, đúng hơn là khuyết tật một phần. Trong biến cố đó và những gì kéo theo sau, tôi nhận ra ngày mai là thứ không ai hứa trước được. Không ai bảo đảm cho mình những ngày tháng tốt đẹp phía trước.
Với lượng thời gian có hạn mình có, cảm giác không đáng để dồn hết cho Big Tech.
Đó, qua nhiều năm, mấy suy nghĩ như vậy cứ luẩn quẩn trong đầu tôi, nhất là vài năm gần đây. Nhưng ngoài mấy yếu tố bên trong đó, còn có những yếu tố bên ngoài thật sự trong ngành của tôi.
Có những yếu tố vĩ mô: lãi suất thay đổi, nguồn nhân lực ở nước ngoài dồi dào, các công cụ AI xuất hiện. Mấy thứ này làm giảm mạnh động lực để các công ty Big Tech giữ nhân sự tại Mỹ. Giảm khủng khiếp.
Nên tự nhiên, cả ngành xảy ra các đợt sa thải, đợt này qua đợt khác. Công ty cũ của tôi cũng vậy. Đã có vài đợt, và trong đợt gần nhất, tôi nghe ngóng được là mình có tên trong danh sách.
Nhưng cũng có những người khác trong danh sách đó. Tôi có cơ hội cứu việc làm cho vài đồng nghiệp trẻ hơn, và tôi quyết định làm vậy. Tôi tự đưa tên mình lên đầu danh sách.
Và đó là cách tôi bị sa thải.
Công ty cũ của tôi là một công ty rất tốt. Họ cho một khoảng thời gian thông báo hợp lý, vẫn để tôi trên danh nghĩa là nhân viên để đi tìm việc bên ngoài, và trao một khoản trợ cấp thôi việc rất đàng hoàng. Vì tất cả những điều đó, tôi phải biết ơn công ty cũ, không nghi ngờ gì.
Chuyện đó đưa tôi đến chỗ hiện tại.
Về cơ bản, tôi từng đi trên một hành trình có đích đến biết trước, giờ thì trật khỏi đường ray. Cảm giác như vừa bị thả xuống một vùng hoang, một vùng đất không người, phía trước có nhiều con đường và hướng đi, nhưng chưa có gì được quyết, chưa có gì cụ thể.
Tôi ngồi đây, tròn hai tuần từ lúc bị sa thải, và nghĩ: tiến lên bằng cách nào? Mình nên làm gì?
Vì đây là một điểm xoay chuyển thật sự trong đời tôi. Tôi cần tìm cách xây một cuộc sống có ích, khỏe cả tinh thần lẫn thể chất, trọn vẹn và đầy đặn sau chuyện này.
Và đó về cơ bản là lý do tôi quay vlog này. Tôi chỉ muốn ghi lại những suy nghĩ, những trăn trở trong lòng, cho tương lai. Và có lẽ ghi lại hành trình này cho những ai cũng đang ở chung một dòng sông với tôi.
Tương lai là vùng đất chưa được khám phá, chưa được viết ra. Tôi phải tự tìm hiểu và viết nên câu chuyện đó.
Dù sao thì, cảm ơn bạn nhiều vì đã theo dõi. Trò chuyện lại sớm nhé. Tạm biệt.
— Asian Dad Energy
