Ray Dalio: Bong Bóng AI, Nợ Công Và Chu Kỳ Lớn
Ray Dalio lãi 9,5% trong năm 2008, năm cả thị trường chứng khoán Mỹ mất gần 40%. Ông vừa có một cuộc phỏng vấn đáng nghe về bong bóng AI, nợ công và chu kỳ lớn của kinh tế. Nhưng để hiểu vì sao ông nói vậy, phải bắt đầu từ chuyện bong bóng trí tuệ nhân tạo.
Đây là bản lược dịch lấy ý chính từ cuộc phỏng vấn Ray Dalio trên kênh The Diary of a CEO, không phải dịch nguyên văn.
Dalio lập quỹ đầu tư Bridgewater trong một căn hộ hai phòng ngủ năm 1975, rồi đưa nó thành quỹ đầu cơ lớn nhất thế giới. Ông là một trong số rất ít người nhìn thấy trước khủng hoảng tài chính 2008.
Người phỏng vấn hỏi ông về nhận định rằng chúng ta đang ở trong bong bóng đầu tư lớn nhất lịch sử nước Mỹ. Dalio trả lời gọn: người đó nói đúng. Rồi ông giải thích cơ chế.
1. Của cải không phải là tiền
Đây là điều Dalio nhấn đi nhấn lại.
Giả sử bạn mua một phần vốn trong công ty trí tuệ nhân tạo nào đó. Nhà đầu tư đang phấn khích, họ định giá phần đó 100 đồng. Trên giấy tờ, bạn có 100 đồng.
Nhưng bạn không tiêu được 100 đồng đó. Muốn tiêu thì phải bán.
Rồi bạn mang giấy tờ đó ra ngân hàng vay 50 đồng. Bây giờ bạn có tiền thật.
Đến một lúc nào đó, có thể lãi suất tăng, có thể thuế đổi, có thể một biến cố nào đó, nhiều người cùng cần tiền mặt một lúc. Họ bán ra. Giá rơi từ 100 xuống 25. Nhưng nợ ngân hàng vẫn là 50.
Khi ai cũng ở tình cảnh đó, ai cũng bán, giá càng rơi. Người ta thôi tiêu tiền. Người khác mất thu nhập. Vòng xoáy đi ngược lại đúng con đường lúc nó đi lên.
Dalio nói cái làm vỡ bong bóng thường không phải một tin xấu về công nghệ. Nó là chuyện tiền trở nên chặt, thường là lãi suất tăng.
2. Chuyện năm 1929
Cuối những năm 1920 là một thời kỳ tuyệt vời. Lần đầu tiên nhà cửa có điện. Lần đầu có tủ lạnh, có đèn điện trong nhà. Lần đầu ô tô phổ biến. Lần đầu có máy bay. Lần đầu có radio.
Ai cũng biết tương lai sẽ vĩ đại. Dalio nói: họ đúng. Tương lai đúng là vĩ đại thật.
Nhưng giữa cái biết đúng đó và cái tương lai vĩ đại đó, có một thứ nằm chắn ngang. Đó là Đại khủng hoảng.
Ông nói lại lần nữa cho chắc người nghe hiểu: công nghệ thì đúng, lợi nhuận thì không kịp với giá. Hai chuyện khác nhau.
Trí tuệ nhân tạo sẽ thay đổi thế giới, Dalio tin điều đó. Nhưng theo ông, tin vào công nghệ không có nghĩa là mua ở bất kỳ giá nào cũng đúng.
3. Ai được lợi từ AI
Dalio mô tả quá trình máy móc thay thế con người như một đường đi lên. Đầu tiên máy thay cơ bắp: máy kéo thay con trâu, dây chuyền thay người thợ. Rồi nó leo dần lên, thay những phần việc của trí óc, và ngày càng leo cao hơn.
Ông hỏi: khi cả thân thể lẫn trí óc đều bị thay thế, con người còn gì để bán? Câu trả lời của ông: cảm xúc và trực giác. Những thứ máy chưa có.
Nhưng ông nói tiếp bằng con số. Trong doanh thu của một doanh nghiệp, phần chia cho người lao động đang giảm, phần chia cho người sở hữu doanh nghiệp đang tăng. Nghĩa là năng suất tăng thật, của cải nhiều lên thật, nhưng nó chảy về một phía.
Ông đưa một chi tiết cụ thể: dù kinh tế Mỹ không tệ, sinh viên mới ra trường ngày càng khó xin việc. Vì với nhiều công ty, thuê một sinh viên mới ra trường bây giờ là phiền phức, phải đào tạo, phải chờ. Trong khi phần lớn những việc đó, máy làm nhanh hơn.
4. Ông nói gì với cháu mình
Người phỏng vấn hỏi: nếu con ông mười sáu tuổi hỏi nên làm gì, ông trả lời sao?
Dalio nói ông sẽ không chỉ ra một nghề cụ thể. Vì theo ông, chỉ ra một nghề là dẫn người ta đi sai đường.
Ông nhắc: cách đây không lâu, lời khuyên là hãy học lập trình. Rồi công cụ lập trình bằng trí tuệ nhân tạo xuất hiện, và những người đang lập trình bắt đầu lo cho công việc của mình.
Thay vào đó, ông nói: lịch sử cho thấy không phải loài thông minh nhất là loài sống sót, cũng không phải loài làm việc chăm chỉ nhất, mà là loài thích nghi giỏi nhất.
Ông nói thêm hai điều cụ thể hơn. Một là hãy chấp nhận rằng mình không đoán được tương lai, rồi thôi cố đoán, thay vào đó tối đa hóa khả năng học và khả năng dùng công cụ. Hai là hãy làm cho công việc và đam mê là một, nhưng đừng quên phần tiền.
5. Về tiền để dành
Dalio nói tiền gửi ngân hàng là thứ người ta tưởng an toàn nhất, nhưng theo ông thực ra là khoản đầu tư tệ nhất về lâu dài. Vì lạm phát ăn mòn nó. Lãi suất nhận được thường chỉ xấp xỉ lạm phát, mà lãi đó lại còn phải đóng thuế.
Ông nói điều quan trọng nhất không phải là chọn đúng một thứ để bỏ tiền vào, mà là chia ra nhiều thứ, vì chúng lên xuống ngược nhau. Chia ra không làm giảm lợi nhuận, nhưng làm giảm rủi ro.
Riêng vàng, ông cho rằng nên chiếm khoảng năm tới mười lăm phần trăm. Lý do: khi mọi thứ khác xuống, vàng thường lên. Ông nhắc một câu về vàng: đó là tài sản duy nhất không đồng thời là nợ của người khác.
Về Bitcoin, ông nói ông giữ khoảng một phần trăm danh mục. Ông xếp nó cùng loại với vàng vì không in thêm được, nhưng ông thích vàng hơn, vì công nghệ có thể làm tổn thương Bitcoin, chẳng hạn nếu bị chính phủ giám sát hoặc đánh thuế.
Rồi ông đặt một câu hỏi: nếu từ ngày mai không còn đồng nào chảy vào, tôi sống được bao nhiêu tháng?
Ông nói chính ông đã đi qua cả hai đầu, lúc không có gì và lúc có rất nhiều, và câu hỏi đó là thứ ông tự hỏi trong suốt những năm đầu.
6. Ba thứ xảy ra cùng lúc
Dalio nói bong bóng chỉ là một trong ba thứ.
Thứ hai là nợ công. Chính phủ không đủ tiền, thâm hụt lớn, và khi đến lúc phải trả thì không biết lấy đâu ra.
Thứ ba là khoảng cách giàu nghèo, dẫn tới xung đột nội bộ. Ông lấy nước Anh làm ví dụ: sáu thủ tướng trong bảy năm. Vì không đủ tiền làm những gì đã hứa, nên đưa người này lên rồi lại hạ xuống. Người có tiền thì bỏ đi để tránh thuế.
Ông nói về nước Anh: họ nợ quá nhiều, năng suất quá thấp, và họ đã hết lựa chọn.
Ba thứ đó cộng lại, ông gọi là chu kỳ lớn. Nó kéo dài khoảng tám mươi năm. Lần gần nhất kết thúc năm 1945. Ông nói chúng ta đang ở giai đoạn suy tàn của chu kỳ hiện tại.
7. Tự lo cho mình
Khép lại, Dalio nhắc điều ông nói ở đầu cuộc phỏng vấn: sức mạnh của mỗi nước sẽ tùy thuộc vào cách nước đó tự lo cho mình, giáo dục dân mình ra sao, tiêu tiền thế nào, quản trị thế nào. Chính những thứ đó, chứ không phải gì khác, quyết định tương quan lực lượng. Với một cá nhân cũng vậy: đừng trông vào ai, hãy lo cho phần việc của mình.
— The Diary of a CEO
