Bác Sĩ Harvard: Rượu Khiến Não Người 43 Tuổi Trông Như Não Người 90
Tiến sĩ Sarah Wakeman là giáo sư Đại học Harvard, chuyên về nghiện chất. Đây là bản tóm tắt ý chính từ bài nói của bà về tác hại của rượu bia, vì sao người ta nghiện, và cách điều trị nào thực sự có hiệu quả.
Mỗi năm thế giới có khoảng 2,6 triệu ca tử vong liên quan tới rượu và 600.000 ca do ma túy. Nghiện là một khủng hoảng y tế công cộng lớn, và nó chạm tới nhiều người hơn ta tưởng.
Rượu làm hỏng những gì
Rượu bia gây tổn hại nghiêm trọng cho nhiều cơ quan, nặng nhất là não và gan. Một nghiên cứu cho thấy não của một người nghiện rượu nặng ở tuổi 43 trông tương tự não của người 90 tuổi bị sa sút trí tuệ: teo lại, các khoang chứa dịch nở ra. Rượu vượt qua hàng rào máu não gần như ngay lập tức, gây viêm, tổn thương DNA, thiếu hụt dinh dưỡng, kéo theo suy giảm trí nhớ, phán đoán và khả năng phối hợp vận động.
Gan là cơ quan chính xử lý rượu. Nếu chưa bị xơ, gan còn tái tạo được. Nhưng uống nặng hoặc uống thường xuyên gây tích mỡ, viêm, rồi xơ gan, dẫn tới suy gan hoặc phải ghép gan.
Về ung thư, đặc biệt là ung thư vú và ung thư thực quản, nguy cơ tăng ngay cả khi uống ít. Uống ở mức “vừa phải”, khoảng hai ly rượu vang mỗi ngày, làm tăng 40% nguy cơ ung thư. Uống kèm hút thuốc hoặc kèm béo phì thì nguy cơ nhân lên chứ không cộng vào.
Vì sao người ta nghiện
Nghiện được nhận diện qua bốn đặc điểm: mất kiểm soát, dùng một cách cưỡng bức, tiếp tục dùng dù đã thấy hậu quả xấu, và cơn thèm về mặt tâm lý. Khoảng 400 triệu người trên thế giới có rối loạn sử dụng rượu, 80 triệu người liên quan tới ma túy.
Hai nguyên nhân chính: di truyền (chiếm 40 đến 60%) và sang chấn tâm lý, đặc biệt là những trải nghiệm bất lợi thời thơ ấu. Càng nhiều sang chấn thời nhỏ, nguy cơ nghiện càng cao, gần như theo đường thẳng. Đại dịch COVID làm tử vong liên quan rượu tăng 23% và ma túy cũng tăng, do căng thẳng, cô đơn, mất kết nối.
Wakeman nói điều ngược lại với nghiện không phải là sự tỉnh táo, mà là kết nối. Cô lập thúc đẩy hành vi nghiện; kết nối là liều thuốc giải.
Vì sao “cai nghiện” thường thất bại
Xã hội hay hiểu nghiện là vấn đề đạo đức hoặc thiếu ý chí. Cách hiểu đó tạo ra kỳ thị và cản trở điều trị.
Nhiều trung tâm cai nghiện không hiệu quả vì chỉ tập trung vào giải pháp ngắn hạn, thiếu các liệu pháp có bằng chứng: liệu pháp nhận thức hành vi, phỏng vấn tạo động lực, hoặc thuốc như naltrexone (chặn thụ thể opioid, làm giảm cảm giác hưng phấn từ rượu). Nghiên cứu gần đây cho thấy psilocybin (hoạt chất trong nấm thức thần) và nhóm thuốc GLP-1 (như Wegovy) có tiềm năng giảm việc uống rượu, nhưng cần thêm nghiên cứu. Wakeman phê phán chuyện nhiều trung tâm đưa ra các liệu pháp không có cơ sở khoa học, kiểu cho bệnh nhân đi cưỡi ngựa, thay vì dùng phương pháp đã được chứng minh.
Thay đổi hành vi thế nào
Cần xây dựng động lực cá nhân, cái “vì sao” của riêng mình, và lấp khoảng trống mà rượu đang lấp bằng những hoạt động lành mạnh: vận động, thiền, kết nối xã hội.
Phỏng vấn tạo động lực là kỹ thuật hiệu quả: thay vì áp đặt giải pháp, bác sĩ khơi gợi lý do thay đổi của chính người bệnh. Thay vì nói “anh nên ngừng uống”, bác sĩ phản chiếu lại: “có vẻ anh đang lo cho công việc của mình vì chuyện uống rượu”. Cách này giúp người nghiện thấy được đồng hành, tăng hy vọng.
Với gia đình và bạn bè, Wakeman khuyên dùng lòng trắc ẩn và hậu quả hợp lý, thay vì “tình yêu cứng rắn”. Phương pháp CRAFT dạy cách hỗ trợ người thân mà không củng cố hành vi nghiện: không che giấu lỗi lầm, nhưng vẫn giữ kết nối.
Ngôn ngữ cũng quan trọng. Thay vì gọi ai đó là “kẻ nghiện” hay “người lạm dụng chất”, hãy nói “người mắc rối loạn sử dụng chất”. Nghiên cứu cho thấy ngôn ngữ tiêu cực khiến ngay cả bác sĩ tâm lý cũng nghiêng về đề xuất trừng phạt thay vì điều trị.
Phòng ngừa
Cần xây khả năng phục hồi từ sớm: nhà ở giá phải chăng, công viên, hỗ trợ gia đình, để giảm sang chấn truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Wakeman kêu gọi đưa điều trị nghiện vào hệ thống y tế chính thống, cho tiếp cận ngay với phương pháp khoa học, và ngừng hình sự hóa người nghiện.
Não có thể bị thay đổi bởi sang chấn hoặc nghiện, nhưng nhờ tính dẻo thần kinh, nó cũng phục hồi được. Sau khoảng 5 năm cai, nguy cơ nghiện trở về mức bình thường. Hiểu tác hại của rượu và xây dựng kết nối là hai chìa khóa.
— The Diary of a CEO
